Kader ve özgür irade, hayatımızın yönünü kimin belirlediğine dair insanlığın en eski sorularından birini karşımıza çıkarır. Hayatımız önceden çizilmiş bir yolu mu izliyor, yoksa attığımız her adımla kendi yolumuzu mu yaratıyoruz?
Bu soru kariyer seçimlerinden ilişkilere, karşımıza çıkan insanlardan hayat amacımıza kadar pek çok konuyu kapsar. Bazı olaylar tam zamanında gerçekleşmiş gibi gelirken bazıları verdiğimiz kararların doğrudan sonucu olarak ortaya çıkar. Peki hayatımızda kaderin payı ne kadar, özgür iradenin payı ne kadar?
Kader Nedir?
Kader, hayatımızdaki bazı olayların bizden bağımsız olarak gerçekleşeceği düşüncesine dayanır. Felsefi ve dini gelenekler kader kavramına farklı anlamlar yükler. Spiritüel yaklaşımlar ise bazı karşılaşmaların ve yaşam deneyimlerinin daha büyük bir planın parçası olduğunu savunur.
Bu bakış açısına göre hayatımızdaki her şeyi biz belirlemeyiz. Nerede doğduğumuz, hangi ailede büyüdüğümüz ve karşımıza çıkan bazı olaylar kontrol alanımızın dışında kalır. Kader düşüncesi, özellikle bu kontrol edemediğimiz olayların yaşam yolumuzdaki yerini sorgular.
Ancak kader inancı, yaşadığımız her olayın önceden planlandığını kanıtlamaz. Bu düşünce daha çok felsefi, dini ve spiritüel bir bakış açısını temsil eder.
Kader Hayatımızda Nasıl Karşımıza Çıkar?
Doğru Kişiyle Doğru Zamanda Karşılaşmak
Bazen biriyle tamamen tesadüfen tanışırız ve o kişi hayatımızın yönünü değiştirir. Belki bize yeni bir iş fırsatı sunar, önemli bir karar almamıza katkı sağlar veya hayatımızda kalıcı bir yer edinir.
Böyle karşılaşmaların zamanlaması o kadar anlamlı gelir ki onları yalnızca tesadüf olarak görmekte zorlanırız. Kader inancı bu karşılaşmalara daha büyük bir anlam yükler.
Hayatın Yönünü Değiştiren Olaylar
Beklenmedik bir iş teklifi, taşınma, ayrılık veya başka bir yaşam olayı planlarımızı tamamen değiştirebilir. O anda yaşananları anlamlandıramasak da yıllar sonra geriye baktığımızda hayatımızın yönünü değiştiren bir dönüm noktası görürüz.
Kader düşüncesi bu olayların bizi belirli bir yola yönelttiğini söyler. Ancak aynı olayın hayatımızda nasıl bir sonuç yaratacağını verdiğimiz kararlar da belirler.
Güçlü Bir İçgüdü Hissetmek
Bazen hiçbir mantıklı neden bulamadığımız hâlde belirli bir karar konusunda güçlü bir his duyarız. Bir arkadaşımızı aramak, farklı bir yoldan gitmek veya bir fırsatı değerlendirmek isteriz.
Bu deneyimi bazı insanlar sezgiyle, bazıları bilinçdışı süreçlerle, bazıları ise kaderle açıklar. Güçlü bir içgüdünün geleceği gösterdiğine dair bilimsel bir kanıt bulunmasa da sezgiler geçmiş deneyimlerimizin ve farkında olmadığımız ipuçlarının etkisini taşıyabilir.
Özgür İrade Nedir?
Özgür irade, kendi seçimlerimizi yapma ve davranışlarımızın yönünü belirleme gücüne sahip olduğumuz düşüncesidir. Bu görüşe göre insan yalnızca başına gelen olayların izleyicisi değildir. Kararlarıyla yaşamının yönüne aktif olarak katılır.
Ancak özgür irade sınırsız bir kontrol anlamına gelmez. İçinde yaşadığımız koşullar, ekonomik imkânlarımız, geçmiş deneyimlerimiz, ailemiz ve toplumsal çevremiz seçeneklerimizi etkiler. Buna rağmen birçok durumda elimizdeki seçenekler arasından karar verir ve sonuçlarıyla karşılaşırız.
Özgür İrade Hayatımızda Nasıl Karşımıza Çıkar?
Kariyerinizi Seçmek
Hangi eğitimi alacağımız veya hangi mesleğe yöneleceğimiz hayatımızdaki önemli kararlardandır. İlgi alanlarımız, yeteneklerimiz ve koşullarımız seçeneklerimizi etkiler. Son kararda ise kendi değerlerimiz ve hedeflerimiz önemli rol oynar.
Bazen seçtiğimiz mesleğin bize uygun olmadığını fark eder ve yön değiştiririz. Bu değişim de hayatımızın tek bir değişmez yol üzerinden ilerlemediğini gösterir.
Günlük Tercihler Yapmak
Özgür irade yalnızca büyük yaşam kararlarında ortaya çıkmaz. Gün içinde verdiğimiz küçük kararlar da zamanla hayatımızın yönünü şekillendirir.
Zamanımızı nasıl kullandığımız, hangi alışkanlıkları sürdürdüğümüz ve hangi insanlarla ilişki kurduğumuz bu seçimlerin arasındadır. Tek başına küçük görünen kararlar, tekrarlandıklarında önemli sonuçlar doğurur.
Bir İlişkiye Başlamak veya İlişkiyi Sonlandırmak
Bir ilişkiye başlamak, ilişkiyi sürdürmek veya sonlandırmak da seçimlerimizle bağlantılıdır. Duygularımız kararlarımızı etkiler ancak değerlerimiz, sınırlarımız ve beklentilerimiz de bu süreçte önemli rol oynar.
Bir insanla karşılaşmayı kader olarak yorumlasak bile o ilişkiyi nasıl yaşayacağımız konusunda verdiğimiz kararlar bize aittir.
Kader ve Özgür İrade Arasındaki Fark Nedir?
Kader ile özgür irade arasındaki temel fark kontrol ve seçim kavramlarında ortaya çıkar.
Özgür irade, insanın kararlarında aktif bir rol üstlendiğini savunur. Kader düşüncesi ise bazı olayların insanın kontrolünün dışında geliştiğini veya daha önceden belirlenmiş bir düzenin parçası olduğunu öne sürer.
Bu açıdan baktığımızda değerlerimiz ve isteklerimiz doğrultusunda seçim yaparız. Bu seçimlerin sonuçlarında da sorumluluk üstleniriz. Kader açısından baktığımızda ise hayat yolumuzun en azından bazı bölümlerinin kontrolümüzün dışında kaldığını düşünürüz.
Gerçek yaşamda bu ayrım her zaman bu kadar keskin değildir. Kontrol edemediğimiz koşulların içinde seçimler yaparız. Bu nedenle kader ve özgür irade arasındaki tartışmanın merkezinde yalnızca “Hayatımı ben mi belirliyorum?” sorusu yoktur. “Kontrol edemediğim koşullar içinde neyi seçiyorum?” sorusu da vardır.
Kader ve Özgür İrade Bir Arada Var Olur mu?
Bu iki kavram ilk bakışta birbirine zıt görünür. Kader önceden belirlenmiş bir düzenden söz ederken özgür irade seçim yapma gücümüzü vurgular.
Felsefede bağdaşırcılık (compatibilism) adı verilen yaklaşım, özgür irade ile belirlenimciliğin bir arada bulunabileceğini savunur. Bu görüş, geçmiş olayların ve koşulların bizi etkilemesinin kendi isteklerimiz ve nedenlerimiz doğrultusunda hareket etme özgürlüğümüzü tamamen ortadan kaldırmadığını söyler.
Burada kader ile belirlenimcilik arasında da bir ayrım yapmak gerekir. Felsefi determinizm, olayların önceki nedenler ve doğa yasaları doğrultusunda geliştiğini savunur. Kader ise çoğu zaman olayların önceden belirlenmiş bir sonuca doğru ilerlediği düşüncesini taşır. Bu iki kavram birbirine benzese de aynı şeyi ifade etmez.
Spiritüel açıdan ise farklı bir yorum karşımıza çıkar. Bu yaklaşım, hayatın önümüze bazı insanlar, olaylar ve dönüm noktaları çıkardığını savunur. Özgür irade ise bu deneyimler karşısında ne yapacağımızı belirler.
Belki de hayatımızdaki her olayı seçemeyiz. Ancak çoğu zaman o olay karşısındaki tutumumuzu ve bir sonraki adımımızı seçeriz.
Kader ve Özgür İrade Hayat Amacımızı Nasıl Şekillendirir?
Hayat amacı, tek bir meslek veya ulaşılması gereken değişmez bir hedef olmak zorunda değildir. Değerlerimiz, ilişkilerimiz, yeteneklerimiz ve yaşadığımız deneyimler hayatımıza verdiğimiz anlamı zaman içinde şekillendirir.
Kadere inanıyorsanız bazı deneyimlerin sizi belirli bir yöne taşıdığını düşünebilirsiniz. “Her şeyin bir sebebi vardır” düşüncesi özellikle zor dönemlerde yaşananları anlamlandırmaya yardımcı olur.
Örneğin, işinizi kaybetmek ilk anda büyük bir gerileme gibi görünebilir. Ancak bu olay daha sonra farklı bir mesleğe yönelmenize veya uzun zamandır ertelediğiniz bir değişikliği gerçekleştirmenize yol açabilir. Bu sonucu kader olarak yorumlamak kişinin inancına bağlıdır.
Özgür irade ise yaşadığınız olaylardan sonra hangi adımı atacağınızı ön plana çıkarır. İşinizi kaybetmeyi seçmemiş olabilirsiniz. Ancak sonrasında hangi fırsatları araştıracağınız ve hayatınızı hangi yönde yeniden kuracağınız konusunda seçimler yaparsınız.
Bu açıdan kader ile özgür irade birbirinin karşıtı olmaktan çıkar. Yaşam bize koşulları sunar, biz ise bu koşulların içinde yönümüzü belirlemeye çalışırız.
Hayat Amacınızı Nasıl Gerçekleştirebilirsiniz?
Hayat amacınızı bulmak için her şeyin önceden belirlenip belirlenmediğini çözmeniz gerekmez. Bunun yerine hayatınızda neyin kontrolünüzde olduğunu fark ederek başlayabilirsiniz.
Öncelikle hangi değerlerin sizin için gerçekten önemli olduğunu düşünün. Başarı, özgürlük, aile, yaratıcılık, öğrenmek veya başkalarına katkı sağlamak sizin için ne ifade ediyor? Ardından günlük seçimlerinizin bu değerlerle ne kadar örtüştüğüne bakın.
Hayatınızda tekrar eden durumlara da dikkat edin. Sürekli aynı tür ilişkilerde zorlanıyor veya aynı kararların ardından benzer sonuçlarla karşılaşıyorsanız burada üzerinde düşünmeniz gereken bir örüntü bulunabilir.
Bunun yanında karşınıza çıkan fırsatlara açık olun. Her şeyi kontrol etmeye çalışmak bazen hiç planlamadığımız yolları görmemizi engeller. Fakat “kaderimde varsa olur” düşüncesiyle hiçbir adım atmamak da bizi pasif bir konuma sürükler.
Hayat amacı çoğu zaman yalnızca keşfettiğimiz bir şey değildir. Seçimlerimiz, deneyimlerimiz ve zaman içinde değişen değerlerimizle ona biçim veririz.
Kader mi, Özgür İrade mi?
Belki de bu sorunun herkes için geçerli tek bir cevabı yoktur. Hayatta kontrolümüz dışında gelişen olaylar vardır. Nerede doğduğumuzu, geçmişimizi veya karşımıza çıkacak her insanı seçemeyiz. Ancak bu koşullar karşısında aldığımız kararlar yaşamımızın yönünü değiştirir.
Kader bazı insanlar için hayatın görünmeyen planını, bazıları için anlamlı tesadüfleri ifade eder. Başkaları ise hayatı nedenler, koşullar ve seçimlerin birleşimi olarak görür.
Hangi düşünceye yakın olursak olalım, önemli olan kendi yaşamımızdaki sorumluluğumuzu kaybetmemektir. Her şeyi kontrol edemeyiz ama seçimlerimizin hayatımızdaki etkisini görmezden de gelemeyiz.
Belki kader karşımıza bir kapı çıkarır. O kapıdan geçip geçmemek ise çoğu zaman bizim seçimimizdir.
Sevgiyle ve Işıkla,
Sevgim Çöloğlu