Yetişkinlerde DEHB belirtileri çoğu zaman gözden kaçar veya başka sorunlarla karışır. Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) genellikle çocukluk dönemiyle ilişkilendirilir. Ancak belirtiler birçok kişide yetişkinlik boyunca devam eder. İş hayatından ilişkilere, günlük sorumluluklardan zaman yönetimine kadar yaşamın farklı alanlarını etkiler.
Yetişkinlikte Dikkat Eksikliği
Bazı insanlar DEHB tanısını çocukluk döneminde alırken, bazıları yıllarca neden odaklanmakta, organize olmakta veya başladığı işleri tamamlamakta zorlandığını anlayamaz. Günlük yaşamın sorumlulukları arttıkça kişinin yıllardır geliştirdiği başa çıkma yöntemleri yetersiz kalır. Böylece uzun zamandır var olan belirtiler çok daha belirgin hâle gelir.
Yetişkinlikte DEHB her zaman çocuklukta aklımıza gelen “yerinde duramayan çocuk” görüntüsüne benzemez. Hiperaktivite bazen sürekli hareket etmekten çok içsel bir huzursuzluk şeklinde ortaya çıkar. Dikkat sorunları ise unutkanlık, işleri erteleme, zamanı yönetememe veya başladığı işi tamamlayamama biçiminde kendini gösterir.
DEHB’yi yetişkinlikte aniden başlayan bir durum olarak değil, kökleri çocukluk dönemine uzanan nörogelişimsel bir bozukluk olarak anlamak gerekir. Bu nedenle birkaç haftadır yaşadığınız unutkanlık veya yoğun stres dönemindeki dikkat dağınıklığı tek başına DEHB anlamına gelmez. Zaman zaman ortaya çıkan motivasyon kaybı da aynı şekilde değerlendirilmelidir.
Peki unutkanlık, dikkat dağınıklığı, dürtüsellik veya sürekli bir şeyleri yetiştirmeye çalışma hâli ne zaman yetişkinlerde DEHB belirtileri açısından önem kazanır?
Önemli Noktalar
Yetişkinlerde DEHB dikkat, organizasyon, zaman yönetimi ve dürtü kontrolü konusunda güçlük yaratır. Günlük sorumlulukları sürdürmek de zorlaşır.
DEHB’nin temel belirtileri dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik alanlarında toplanır. Ancak herkes aynı belirtileri veya aynı yoğunluğu yaşamaz.
Kaygı, depresyon, uyku sorunları, yoğun stres, madde kullanımı ve başka sağlık sorunları DEHB’ye benzeyen belirtiler yaratır. Bu nedenle yalnızca bir belirti listesine bakarak kendi kendimize tanı koymamamız gerekir.
Tedavi ve destek konusunda kişinin ihtiyaçları belirleyici olur. İlaç tedavisi, psikoterapi, psikoeğitim ve günlük yaşamı kolaylaştıran davranışsal stratejiler tedavinin farklı parçalarını oluşturur.
Yetişkinlerde DEHB Belirtileri Nelerdir?
DEHB’nin temel belirtileri iki ana grupta toplanır: dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik. Bazı yetişkinlerde dikkatsizlik daha baskındır. Bazılarında ise hiperaktivite ve dürtüsellik öne çıkar. Bazı kişiler her iki gruptan da belirgin belirtiler yaşar.
Tanı kriterlerinde 17 yaş ve üzerindeki kişiler için belirli bir grupta en az beş belirtinin bulunması önem taşır. Ancak yalnızca belirtileri saymak DEHB tanısı için yeterli değildir. Uzman belirtilerin ne zamandan beri devam ettiğine bakar. Ayrıca farklı yaşam alanlarında ortaya çıkıp çıkmadığını ve günlük hayatı ne ölçüde etkilediğini inceler.
1. Dikkatsizlik ve Konsantrasyon Güçlüğü
DEHB yaşayan bir yetişkin iş sırasında, uzun konuşmalarda veya dikkat gerektiren görevlerde odağını korumakta zorlanır. Çevredeki sesler, telefon bildirimleri veya kendi düşünceleri dikkatini kolayca başka bir yere çeker.
Bir konuşmayı dinlerken zihni başka bir konuya kayar. Ayrıntıları gözden kaçırır veya dikkatsiz hatalar yapar. Uzun süre zihinsel çaba isteyen görevlerde de konsantrasyonunu korumakta zorlanır.
2. Organizasyon, Unutkanlık ve Zaman Yönetimi Sorunları
Telefonu, anahtarı veya önemli belgeleri sık sık kaybetmek yetişkin DEHB’sinde karşılaşılan sorunlardan biridir. Kişi randevuları, ödemeleri veya önemli tarihleri unutabilir. Görevleri hangi sırayla tamamlayacağını belirlemekte de zorlanabilir.
Aynı anda birçok işe başlayıp bunların yalnızca birkaçını tamamlamak da sık karşılaşılan bir durumdur. Zamanın ne kadar geçtiğini doğru tahmin etmekte zorlanan kişi sürekli geç kalır veya son teslim tarihlerini kaçırır.
Dışarıdan bakıldığında bu davranışlar ilgisizlik veya sorumsuzluk gibi görünebilir. Oysa altında dikkat ve yürütücü işlevlerle ilgili güçlükler yatabilir.
3. Dürtüsel Davranışlar
Düşünmeden konuşmak veya karşısındaki kişinin sözünü tamamlamadan araya girmek dürtüsellikle bağlantılı davranışlardır. Kişi sırasını beklemekte zorlanabilir. Sonuçlarını yeterince düşünmeden hızlı kararlar da alabilir.
Bazı yetişkinler alışveriş, para yönetimi veya günlük kararlarında dürtü kontrolü konusunda sorun yaşar. Ancak tek başına dürtüsel davranmak DEHB tanısı anlamına gelmez.
4. Aşırı Hareketlilik ve İçsel Huzursuzluk
Çocukluk dönemindeki belirgin fiziksel hareketlilik yetişkinlikte farklı bir biçim kazanır.
Kişi sürekli bir şeylerle uğraşma ihtiyacı hisseder. Uzun süre oturmakta zorlanır, ayağını sallar veya çok konuşur. Dinlenmesi gereken anlarda bile zihnini durduramadığını hissedebilir.
Bu nedenle yetişkinlerde hiperaktivite her zaman dışarıdan kolayca fark edilen hareketlilik şeklinde ortaya çıkmaz. Bazen kişi bunu kendi içinde sürekli devam eden bir huzursuzluk hissi olarak yaşar.
5. Duyguları Düzenlemekte Zorlanmak
Bazı DEHB’li yetişkinler hayal kırıklığına karşı düşük tolerans gösterir. Sabırsızlık, yoğun duygusal tepkiler veya stres sonrasında sakinleşmekte güçlük yaşayabilir.
Ancak burada önemli bir ayrım var. Duygusal düzensizlik DEHB’nin resmi temel tanı kriterleri arasında yer almaz. Buna rağmen araştırmalar birçok DEHB’li yetişkinin duygularını düzenleme konusunda güçlük yaşadığını gösteriyor.
Dolayısıyla duygusal düzensizlik DEHB’ye eşlik eden özelliklerden biri olabilir. Ancak tek başına DEHB’nin kanıtı değildir.
6. Erteleme ve Görevlerden Kaçınma
Uzun süre zihinsel çaba isteyen bir işe başlamayı sürekli ertelemek DEHB yaşayan bazı yetişkinlerin sık karşılaştığı sorunlardan biridir. Yapılacaklar listesi büyüdükçe kişi nereden başlayacağını bilemez. Önemli olduğunu bildiği bir işi son dakikaya kadar bekletebilir.
Burada mesele her zaman isteksizlik değildir. Kişi görevin önemli olduğunu bilir ve yapmadığı için yoğun stres yaşar. Buna rağmen işe başlamakta veya dikkatini görev üzerinde sürdürmekte zorlanır.
DEHB İlişkileri Nasıl Etkiler?
Yetişkinlerde DEHB yalnızca iş veya okul hayatını etkilemez. Belirtiler yakın ilişkilerin içine de taşınır.
Konuşma sırasında dikkatin başka yere kayması veya ortak sorumlulukları unutmak zaman içinde yanlış anlaşılmalara yol açar. Sürekli geç kalmak veya karşısındaki kişinin sözünü kesmek de ilişkilerde sorun yaratır.
Partneri bu davranışları “Beni dinlemiyor”, “Beni önemsemiyor” veya “Sorumluluk almak istemiyor” şeklinde yorumlayabilir. Oysa davranışın arkasında dikkat, zaman yönetimi veya dürtü kontrolüyle ilgili güçlükler yatabilir.
DEHB davranışın karşı tarafta yarattığı etkiyi ortadan kaldırmaz. Ancak davranışın nedenini anlamak, çiftlerin soruna suçlama yerine çözüm odaklı yaklaşmasına yardımcı olur.
DEHB Yetişkinlerin Günlük Yaşamını Nasıl Etkiler?
DEHB’nin etkileri yalnızca odaklanmayla sınırlı kalmaz.
İş hayatında kişi görevlerini organize etmekte veya zamanında tamamlamakta zorlanır. Uzun toplantılarda dikkatini sürdürmek de güçleşir.
Finansal yaşamda faturaları unutmak veya dürtüsel harcamalar sorun yaratır.
Ev hayatında günlük rutinleri sürdürmek, eşyaları düzenlemek veya ev işlerini planlamak zorlaşır.
Bazı kişiler uyku düzenini korumakta veya düzenli yemek yemekte güçlük yaşar. Günlük öz bakım rutinlerini sürdürmek de sorun hâline gelebilir.
Sosyal yaşamda unutulan randevular ve sürekli geç kalmak ilişkileri etkiler. İletişim sorunları da arkadaşlıklara ve romantik ilişkilere yansır.
Üstelik kişi yıllarca “Neden herkesin kolayca yaptığı şeyleri yapmak benim için bu kadar zor?” sorusuyla yaşadığında bunun duygusal yükü zaman içinde ağırlaşır.
DEHB ile Kaygı veya Stres Arasındaki Farkı Nasıl Anlarsınız?
DEHB, kaygı, depresyon, uyku sorunları ve yoğun stres bazı ortak belirtiler taşır. Konsantrasyon güçlüğü, unutkanlık, huzursuzluk ve motivasyon sorunları yalnızca DEHB’ye özgü değildir.
Buradaki önemli ipuçlarından biri belirtilerin ne zaman başladığıdır.
DEHB nörogelişimsel bir bozukluktur. Bu nedenle belirtilerin kökleri çocukluk dönemine uzanır. Yoğun stres veya yaşam koşullarındaki değişikliklerle birlikte yeni başlayan dikkat sorunlarının arkasında ise farklı nedenler bulunabilir.
Ancak bu ayrımı kişinin kendi başına yapması her zaman kolay değildir. Üstelik DEHB ile kaygı veya depresyon aynı kişide birlikte de bulunabilir.
Bu nedenle “Belirtilerim DEHB’ye benziyor” demekle “DEHB tanım var” demek arasında önemli bir fark vardır.
Yetişkinlerde DEHB İçin Ne Zaman Yardım Almalısınız?
Dikkat, organizasyon, dürtüsellik veya zaman yönetimiyle ilgili sorunlar işinizi ve eğitiminizi sürekli olarak etkiliyorsa profesyonel değerlendirme almak doğru bir adım olur. Aynı durum ilişkileriniz ve günlük yaşamınız için de geçerlidir.
Özellikle benzer sorunları çocukluk döneminizden beri yaşıyorsanız bunu uzmanla paylaşmanız önem taşır.
Yetişkinlerde DEHB Tanısı Nasıl Konur?
DEHB’yi tek başına gösteren bir kan testi, beyin görüntülemesi veya internet testi yoktur.
Uzman kişinin mevcut belirtilerini ve çocukluk dönemindeki davranışlarını inceler. Okul ve iş yaşamına, ilişkilerine ve günlük işlevselliğine de bakar. Gerektiğinde standart değerlendirme ölçeklerinden yararlanır. Ayrıca belirtilerin arkasında başka psikiyatrik veya tıbbi nedenlerin bulunup bulunmadığını araştırır.
Çocukluk dönemine ait okul kayıtları da değerlendirmeye katkı sağlar. Kişiyi çocukluğundan beri tanıyan aile bireylerinin verdiği bilgiler de önem taşır.
Neden Bazı Yetişkinler DEHB Tanısını Geç Alır?
Bazı insanlar yıllar boyunca belirtilerini telafi etmek için güçlü stratejiler geliştirir. Çok sıkı takvim kullanmak veya sürekli hatırlatıcı kurmak bunlardan bazılarıdır. Kimi zaman kişi bir görevi tamamlamak için diğer insanlardan çok daha fazla zaman harcar. Böylece dışarıdan son derece düzenli görünebilir.
Yaşamın sorumlulukları arttığında ise yıllardır işe yarayan bu yöntemler artık yeterli gelmez.
Özellikle dikkatsizlik belirtileri ön planda olan bazı kadınların DEHB belirtileri çocukluk döneminde daha az dikkat çeker. Bununla birlikte bütün kadınların aynı DEHB profilini taşıdığını düşünmemek gerekir. DEHB her bireyde farklı bir tablo oluşturur.
Geç tanı alan bazı yetişkinler yıllarca kendilerini “tembel”, “dağınık” veya “yetersiz” olarak tanımladıklarını fark eder.
Oysa yaşadıkları güçlüğün adını öğrenmek, geçmişlerine çok farklı bir gözle bakmalarının önünü açar.
Yetişkinlerde DEHB İçin Tedavi Seçenekleri
DEHB tedavisinde herkese uyan tek bir yöntem yoktur. Uzman kişinin belirtilerini, sağlık durumunu, yaşam koşullarını ve ihtiyaçlarını değerlendirir. Ardından kişiye uygun bir tedavi planı oluşturur.
Tedavi planında uyarıcı veya uyarıcı olmayan DEHB ilaçları bulunabilir. İlaç seçimini ve takibini mutlaka hekim yürütmelidir.
DEHB’ye uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi zaman yönetimi, organizasyon, erteleme ve günlük yaşam becerileri üzerinde çalışmaya odaklanır. Psikoeğitim ise kişinin DEHB’nin kendi hayatında nasıl ortaya çıktığını anlamasına yardımcı olur.
Uyku düzeni, fiziksel aktivite, planlama sistemleri ve günlük rutinler de tedaviyi destekler. İlişkilerinde belirgin sorunlar yaşayan kişiler gerektiğinde çift veya aile terapisinden destek alır.
Fakat bütün bunlardan önce atılacak en önemli adım, kendimizi birkaç belirti üzerinden etiketlemek yerine yaşadığımız güçlükleri doğru anlamaya çalışmaktır.
Çünkü zaman zaman dikkatinizin dağılması, bir randevuyu unutmanız veya bazı işleri ertelemeniz sizi DEHB’li yapmaz.
Ancak aynı sorunlar çocukluğunuzdan beri hayatınızın farklı alanlarında tekrar ediyor ve günlük yaşamınızı belirgin biçimde zorlaştırıyorsa bir uzmandan değerlendirme istemek kendinizi daha iyi anlamanın başlangıcıdır.
Tıbbi Uyarı: Bu yazı yalnızca bilgilendirme amacı taşır. Tıbbi tanı veya tedavi yerine geçmez. DEHB tanısını yalnızca yetkin bir sağlık uzmanı kapsamlı bir değerlendirme sonucunda koyabilir. Belirtilerin günlük yaşamınızı etkilediğini düşünüyorsanız bir psikiyatri uzmanına başvurun.
Sevgiyle ve Işıkla,
Sevgim Çöloğlu